Het Juffertje
Eind zestiende eeuw zijn de zeven gewesten die later de Republiek gaan vormen, in oorlog met de Spaanse koning. Door de oorlogsdruk is er veel politieke wil om risico’s te nemen met nieuwe uitvindingen. Deze uitvindingen vormen een eerste aanzet voor de bloeitijd in de Gouden Eeuw. Een van de bekendste uitvindingen is de houtzaagmolen van Cornelis Corneliszoon van Uitgeest.
Cornelis Corneliszoon van Uitgeest (geboren rond 1550, overleden rond 1607) is de uitvinder van de houtzaagmolen. In 1594 bouwt hij in Uitgeest zijn eerste houtzaagmolen: “Het Juffertje”, een kleine molen die op een vlot drijft. Cornelis weet met behulp van een krukas als eerste succesvol een draaiende beweging om te zetten in een op- en neergaande zaagbeweging. Hiermee worden de zaagbladen aangedreven en kunnen planken op grote schaal en met grote precisie machinaal gezaagd worden.
In december 1593 krijgt hij hiervoor een octrooi en in 1597 een apart octrooi voor een verbetering van de krukas. Dankzij de houtzaagmolen kunnen vier á vijf personen in één dag wel zestig bomen tot planken verwerken. Al deze planken zijn ook nog eens veel gelijkmatiger van vorm dan hand gezaagde planken.
De molen heeft slechts korte tijd in Uitgeest gewerkt. De stabiliteit was ruim voldoende maar mogelijk voldeed de constructie met het enkele zaagraam niet. De slechte prestaties van de molen zouden de aanleiding kunnen zijn geweest dat van Uitgeest zijn molen weer snel verkocht.
Na de verkoop en verplaatsing naar Zaandam in het voorjaar van 1596 bracht de koper Dirk Sybrands de nodige verbeteringen aan. Vermoedelijk plaatste hij de molen op het land: de basis voor de latere paltrokmolens.
Een schamel huisman
Er is maar weinig bekend over het leven van Cornelis Corneliszoon, ook wel Krelis Lootjes genoemd. Hij noemt zichzelf een boer die vrouw en kinderen moet onderhouden en omschrijft zich ook als een “schamel huisman”. Hij trouwt met Trijn Pieters, dochter van de Pieter Dircx, de molenaar van meelmolen “De Krijger” op de Meldijk in Uitgeest.
De Gouden Eeuw
De uitvinding van Corneliszoon is later verbeterd tot een geïntegreerde constructie, de zogenaamde paltrok houtzaagmolen. Dit type is van groot belang geweest voor het bouwen van de schepen voor de VOC en de WIC. Historici zeggen dat de Zaanstreek – door de uitvinding van de zaagmolen – het eerste industriegebied ter wereld is. Er is in de Zaanstreek in de 17e eeuw vooral veel scheepsbouwindustrie. Er staan ruim 900 zaagmolens. Door de scheepsbouw kan de VOC zijn plannen realiseren om geld te verdienen in de scheepvaart. De uitvinding heeft in belangrijke mate bijgedragen aan de economische opbloei van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden in de 17e eeuw.